Czy świat jest bezradny wobec katastrof, kryzysów i chaosu? Dlaczego jedni liderzy zmieniają świat, a inni go niszczą? Co łączy Steve'a Jobsa z biblijnym Mojżeszem? Na jakim fundamencie powinno się opierać przywództwo w czasach sztucznej inteligencji i globalnych kryzysów?

Nie wystarczy reagować na symptomy – potrzebne jest podejście, które sięga do korzeni ludzkich działań, stawiając na pierwszym miejscu zasady moralne, odpowiedzialność i wspólne dobro. To wartości stają się kompasem w chaosie, wskazując kierunek zarówno jednostkom, jak i organizacjom. Książka ta ma osobisty charakter – oparta jest nie tylko na prezentacji idei, analizach danych, krytycznej prezentacji znanych i nieznanych przypadków, ale także na moich własnych doświadczeniach, zarówno sukcesach, jak i porażkach. Zdecydowałem się ją napisać z pełną świadomością, że przyszło mi żyć i pracować w wyjątkowym momencie historii – w czasie dynamicznego rozwoju Polski oraz przełomowych przemian gospodarczych i technologicznych na świecie. Co więcej, miałem przywilej realizowania unikalnych projektów biznesowych, które wymagały nie tylko wizji, lecz także dojrzałego przywództwa i najwyższej jakości zarządzania. Dlatego odwołuję się niej również osobistych doświadczeń, wyciągam z nich wnioski. Przywołuję też przykłady skutecznego i odpowiedzialnego przywództwa oraz zarządzania, które były – i wciąż są – dla mnie źródłem inspiracji. Wierzę, że to właśnie poprzez praktyczne ilustracje i autentyczne historie można najpełniej przekazać sens wartości, które stanowią fundament dobrej i trwałej zmiany. Najskuteczniej się nim podzielić.

Lawinowy rozwój sztucznej inteligencji już dziś wywiera głęboki wpływ na nasze codzienne życie, strukturę społeczną oraz sposób funkcjonowania gospodarki. To, co jeszcze niedawno uchodziło za wizję przyszłości, staje się rzeczywistością – od automatyzacji pracy i personalizowanych usług, przez nowe narzędzia komunikacji i edukacji, aż po przełomowe zastosowania w medycynie czy analizie danych. Szaleńcze, wykładnicze tempo przemian niesie ze sobą ogromny potencjał — stwarza szansę na lepsze życie oraz przezwyciężenie wielu ograniczeń i deficytów współczesnej cywilizacji. Jeszcze kilka dekad temu wizja maszyn zdolnych do samodzielnego myślenia, uczenia się i podejmowania decyzji była domeną fantastyki naukowej.

Dziś liderzy firm rozwijających sztuczną inteligencję, ogarnięci gorączką wyścigu technologicznego i żądzą osiągnięcia globalnego pierwszeństwa, prześcigają się w zapowiedziach coraz szybszego nadejścia tzw. punktu osobliwości – momentu, w którym AI przewyższy zdolności poznawcze człowieka. Otwiera to nieograniczone perspektywy dla rozwoju społecznego i ekonomicznego, ale jednocześnie stwarza apokaliptyczne zagrożenia, które rzucają cień na te optymistyczne wizje. Jednocześnie wielu wybitnych naukowców przestrzega przed naiwnym entuzjazmem i apeluje o pilne stworzenie systemów nadzoru, kontroli i odpowiedzialności. Superinteligentna sztuczna inteligencja, jeśli wymknie się spod kontroli, może zagrozić stabilności społecznej i politycznej na niespotykaną skalę. Istnieje ryzyko, że systemy AI, zaprogramowane bez wystarczającej ostrożności, zostaną wykorzystane lub samodzielnie podejmą decyzje sprzeczne z ludzkimi wartościami. Punkt osobliwości niesie też pytanie o to, kto będzie kontrolował tę moc – korporacje, rządy, a może nikt?

Brak poszanowania wartości jako nadrzędnej zasady w podejściu do przywództwa może doprowadzić do osiągnięcia technologicznego punktu osobliwości (AGI) w sposób szybki, lecz niekontrolowany – z potencjalnie dramatycznymi skutkami. W takim scenariuszu świat zamiast odnieść korzyści, może obudzić się w stanie kryzysu, gdzie tempo innowacji przewyższy zdolność instytucji do zapewnienia bezpieczeństwa, sprawiedliwości i etycznego ładu.

Od momentu opanowania rolnictwa i metalurgii, poprzez mechanizację i industrializację XIX wieku, aż po rewolucję cyfrową, kolejne innowacje umożliwiały eksploatację zasobów przyrodniczych w skali i tempie wcześniej niewyobrażalnym. Odkrycia naukowe, postęp inżynieryjny, rozwój transportu, telekomunikacji i biotechnologii, a dziś także gwałtowny rozwój sztucznej inteligencji, uczyniły z człowieka gatunek o niespotykanej w historii zdolności wpływania na wszystkie elementy biosfery.

Tyle że eksploatacja bogactw naturalnych osiągnęła dziś skalę, która nie tylko narusza delikatną równowagę ekosystemów biosfery, lecz w dłuższej perspektywie zagraża samej zdolności planety do podtrzymywania życia. Skutki tego procesu są widoczne na wszystkich kontynentach — od przyspieszających zmian klimatycznych, przez degradację gleby, wód i powietrza, po masowe wymieranie gatunków w tempie niespotykanym od milionów lat. W istocie relacja człowiek-natura rzadko ma charakter gry o sumie zerowej; znacznie częściej jest to gra o sumie ujemnej. Przecież straty ponoszone przez środowisko w ostatecznym rozrachunku stają się także stratami dla nas samych, podkopując fundamenty naszego zdrowia, gospodarki i bezpieczeństwa.

Kryzys środowiskowy nie jest więc zjawiskiem osobnym, przeciwnie, łączy się z wyzwaniami demograficznymi, ekonomicznymi, społecznymi i politycznymi. Tworzy złożoną sieć zagrożeń o charakterze globalnym. Rosnąca presja na zasoby naturalne prowadzi do migracji, konfliktów i destabilizacji, co w konsekwencji wzmacnia spiralę problemów, z którymi zmaga się współczesna cywilizacja.

W obliczu tych faktów nadszedł najwyższy czas na głęboką refleksję, ale i na konkretne działania. Wymagają one odwagi, determinacji oraz zdolności do samoograniczenia — zarówno w sferze indywidualnej, jak i zbiorowej. Nie wystarczy bowiem techniczne rozwiązywanie problemów; potrzebna jest zmiana myślenia o relacji człowieka z planetą. Proces ten nie dokona się jednak samoczynnie. Wymaga – znów muszę to podkreślić – nowej jakości przywództwa i zarządzania — opartego na odpowiedzialności, dalekowzroczności i zdolności do godzenia interesów obecnych pokoleń z dobrem przyszłych. Tylko liderzy zdolni patrzeć poza horyzont bieżących korzyści, gotowi wprowadzać zmiany systemowe i inspirować do wspólnego działania, będą w stanie odwrócić kierunek obecnych trendów i nadać cywilizacji nową, zrównoważoną trajektorię rozwoju. Procesy społeczne, polityczne i gospodarcze, które rozgrywają się równolegle z postępującymi zmianami klimatycznymi, tworzą dziś złożoną i wielowarstwową rzeczywistość. Ścierają się w niej interesy narodowe i globalne, krótkoterminowe kalkulacje polityczne i długofalowe cele cywilizacyjne, potrzeba stabilności i presja radykalnej transformacji. Ten wielowymiarowy chaos nie tylko utrudnia wdrażanie skutecznych rozwiązań, ale także pogłębia niepewność, potęguje niepokój społeczny i destabilizuje relacje między państwami. W świecie, w którym kryzys klimatyczny nakłada się na konflikty geopolityczne, niestabilność gospodarczą i erozję zaufania do instytucji, szczególnego znaczenia nabiera nowy typ przywództwa – odważny, dalekowzroczny, zdolny objąć całość problemu, zintegrować rozproszone wysiłki i wypracować spójną, globalną strategię działania. 

Zmiany klimatyczne to najpoważniejsze długoterminowe wyzwanie, przed jakim stanęła ludzkość. Ekstremalne zjawiska pogodowe, podnoszący się poziom mórz i degradacja środowiska już dziś wywołują migracje, konflikty o zasoby i destabilizację całych regionów świata. Kryzys klimatyczny obnaża jedną z najbardziej fundamentalnych słabości współczesnego przywództwa: niezdolność do podejmowania trudnych, kosztownych decyzji w imię dobra przyszłych pokoleń. Politycy myślą w perspektywie cykli wyborczych, korporacje – kwartalnych wyników finansowych, tymczasem klimat wymaga myślenia w horyzoncie dekad. Ta rozbieżność może zadecydować o przetrwaniu cywilizacji. 

Przywództwo klimatyczne to dziś odwaga mówienia trudnych prawd i podejmowania niepopularnych, lecz koniecznych działań. Ale prawdziwe wyzwanie polega na tym, że kryzys klimatyczny nie jest problemem odizolowanym – splata się z innymi zagrożeniami, które jeszcze niedawno wydawały się należeć do różnych porządków.

Żyjemy w epoce, która wymaga od nas porzucenia linearnego myślenia o historii – jako uporządkowanym, przewidywalnym ciągu następujących po sobie wydarzeń. To czas przełomów, niestabilności, narastającego niepokoju i pogłębiających się nierówności, które stają się nie tylko wyzwaniem społecznym i politycznym, ale przede wszystkim problemem moralnym.

Pandemia COVID-19 ujawnił kruchość naszej cywilizacji. W ciągu miesięcy globalne łańcuchy dostaw zostały przerwane, gospodarki załamały się, a systemy opieki zdrowotnej przeciążone. Pokazała też, jak nieprzewidziane zagrożenia mogą sparaliżować świat i ujawnić słabości, które ignorowaliśmy przez długi czas prosperity.

Wojna w Ukrainie przypomniała Europie, że konflikty zbrojne nie są reliktem przeszłości. Napięcia na Bliskim Wschodzie ponownie uświadamiają globalne zagrożenie konfliktami, które mogą destabilizować cały porządek międzynarodowy

Niepokój społeczny, podsycany przez media społecznościowe, tworzy nową jakość destabilizacji. Algorytmy platform cyfrowych wzmacniają treści skrajne, pogłębiają polaryzację i osłabiają komunikację opartą na faktach. Dezinformacja staje się wysoce skuteczną bronią, a przestrzeń publiczna rozpada się na wrogie sobie „bańki informacyjne”, w których zanika wspólne rozumienie rzeczywistości.

Rosnące nierówności społeczne i ekonomiczne to nie tylko problem moralny, ale zagrożenie dla stabilności politycznej. Gdy przepaść między elitami a zwykłymi ludźmi się pogłębia, społeczeństwa tracą spójność, a demokracja traci legitymację. Populizm i ekstremizm kwitną na glebie frustracji wywołanej niesprawiedliwością systemu.

Zyskał na całym świecie wielu fanatycznych kibiców i zwolenników, ale także wielu przeciwników, którzy nie mogli uwierzyć, że można zwyciężać seryjnie w tak wymagającym wyścigu bez wspomagania środkami dopingującymi.

Brytyjski The Sunday Times musiał mu zapłacić milion dolarów odszkodowania w 2006 roku za rzekome pomówienie o stosowanie dopingu. On sam wielokrotnie powtarzał, że nigdy w żadnej formie nie używał niedozwolonych substancji i metod zwiększania wydolności fizycznej organizmu, a zespół US Postal deklarował „zero tolerancji dla dopingu” jako podstawę swojego kodeksu etycznego.

Na pytanie Dlaczego? – zadane przez Oprah Winfrey – odpowiedział: „Wszyscy brali w tym czasie. Niemożliwe było wygrywanie bez dopingu. Nie było jednak niczego, do czego inni nie mieli dostępu, a ja miałem. Nie czułem, że oszukiwałem. Po prostu ścigaliśmy się na tym samym poziomie. Nie bałem się, że mnie złapią. Kiedyś nie badali tak często, zwłaszcza poza wyścigami lub łatwo można było uniknąć kontroli, a na wyścigu już byłeś czysty.”

Tą pełną hipokryzji postawą zmanipulował też miliony ludzi na całym świecie, którzy wierzyli, że zwyciężał, ponieważ pracował więcej i był zdolny do większych poświęceń niż inni, a nie dlatego, że brał środki dopingujące. 

„To było jedno wielkie kłamstwo, które powtarzałem wiele razy. Cała ta historia była zbyt piękna, żeby była prawdziwa – przyznał Lance Armstrong w programie Oprah Winfrey. 

Armstrong został pozbawiony wszystkich zwycięstw, medali i tytułów a dodatkowo ukarano go dożywotnią dyskwalifikacją z udziału w igrzyskach olimpijskich i innych oficjalnych imprezach sportowych uznanych przez Międzynarodowy Komitet Olimpijski. Również organizatorzy Maratonu Nowojorskiego wykreślili jego nazwisko z listy uczestników edycji 2006 roku.

Korupcja w Siemensie nie była przypadkowymi incydentami, lecz zorganizowanym, globalnym systemem łapówkarstwa, zaprojektowanym, by zdobywać kontrakty na całym świecie w krajach takich jak Grecja, Nigeria, Argentyna czy Rosja.

Korupcja to jednak nie tylko przekupstwo, lecz także protekcja i handel wpływami. Zatrudnianie osób na podstawie znajomości, z pominięciem kryteriów merytorycznych, zmniejsza innowacyjność i efektywność, zwiększa koszty pracy i obniża jej jakość. W konsekwencji prowadzi to do wzrostu bezrobocia i spadku konkurencyjności gospodarki. Podstawą funkcjonowania demokracji i wolnego rynku jest przestrzeganie prawa, poszanowanie własności prywatnej, podejmowanie decyzji ekonomicznych na podstawie racjonalnych kryteriów, a także zaufanie i moralne zobowiązania, takie jak uczciwość i sprawiedliwość, które zapewniają równość podmiotów i dotrzymywanie umów. Korupcja systematycznie podważa te fundamenty. Korupcja nie jest marginesem, lecz zjawiskiem o charakterze systemowym, które rozprzestrzenia się jak wirus. Źródłem choroby jest lider, którego nieetyczne postępowanie najpierw wpływa na najbliższe otoczenie – popleczników, zauszników oraz osoby podążające za jego przykładem – a następnie przenosi się na szersze struktury społeczne i instytucjonalne.

Mistyka przywództwa nie oznacza czegoś tajemniczego ani ezoterycznego. Wykracza jednak poza zestaw technik zarządzania czy katalog kompetencji. To nieuchwytny, a zarazem decydujący element, który sprawia, że ludzie podążają za liderem nie tylko z obowiązku czy interesu, ale również z poczucia sensu, wspólnoty i wartości.

Można ją rozumieć jako przestrzeń, w której spotykają się trzy wymiary przywództwa:

Duchowy, zakorzeniony w wartościach, etyce i wewnętrznej spójności lidera; emocjonalny – a więc zdolność do budowania więzi, zaufania i autentycznego porozumienia z innymi oraz wizjonerski, transcendujący praktykę i nadający codziennym decyzjom i działaniom szerszy kontekst, czyniąc z przywództwa coś więcej niż administrowanie czy zarządzanie.

„Mistyka przywództwa” to tajemnica siły oddziaływania lidera, której nie da się w pełni sprowadzić do podręcznikowej wiedzy. To rodzaj aury — połączenie charakteru, wartości, doświadczenia i charyzmy, które razem budują zaufanie oraz inspirują innych do działania. Dlatego, gdy mówimy o mistyce przywództwa, mówimy o czymś więcej niż skuteczności — mówimy o zdolności nadawania sensu wspólnemu wysiłkowi, o dawaniu nadziei w czasach kryzysu, o łączeniu racjonalności z intuicją i odpowiedzialnością. To właśnie ta „mistyka” odróżnia przywódcę od menedżera. I pozwala mówić o przywództwie jako o jednym z najważniejszych fenomenów społecznych.

Ich opis i znaczenie przedstawiam na bazie własnych przemyśleń oraz praktycznych doświadczeń. Dążę przy tym do tego, aby refleksje te były nie tylko osobistym świadectwem, lecz także użytecznym przewodnikiem dla czytelnika. Z tego względu wykorzystuję narzędzie szczególnie cenione w świecie biznesu – case study. Analiza studiów przypadków umożliwia bowiem nie tylko przekazanie wiedzy, lecz także wzmocnienie siły inspiracji. Odwołuję się do nieoczywistych historii niezwykłych przywódców, którzy w swoim życiu i działaniu najpełniej ilustrują znaczenie poszczególnych wartości: od determinacji i dążenia do doskonałości, poprzez konsekwencję w realizacji celów, odpowiedzialność wobec wspólnoty, gotowość do podejmowania wyzwań, aż po zdolność do pełnego angażowania się w sprawy innych.

Dzięki temu wartości, które składają się na akronim DROGA, nie pozostają abstrakcyjnymi hasłami – nabierają konkretnego wymiaru w kontekście doświadczeń wielkich liderów oraz codziennej praktyki życia osobistego i zawodowego.

W przemówieniu Noblowskim, które zatytułował „Sztuczna Inteligencja jako naukowy katalizator: Podróż od umysłu do odkrywania struktur białkowych”, Hassabis przedstawił wizję, w której AI staje się „naukowym partnerem” — narzędziem, które nie tylko przyspiesza istniejące procesy badawcze, ale fundamentalnie zmienia sposób, w jaki odkrywamy nową wiedzę:

„Stoimy u progu nowego renesansu naukowego, gdzie sztuczna inteligencja pomoże nam odpowiedzieć na pytania, które wydawały się poza naszym zasięgiem. Od struktury białek po fundamenty fizyki kwantowej, od zrozumienia klimatu po zwalczanie chorób — AI będzie katalizatorem przełomów, które trudno nam sobie dziś wyobrazić.”

Na zakończenie podkreślił znaczenie odpowiedzialnego rozwoju AI i potrzebę międzynarodowej współpracy, aby zapewnić, że ta potężna technologia będzie wykorzystywana dla dobra ludzkości. Przywołał ideę „naukowego altruizmu” jako zasady, która powinna kierować rozwojem i wdrażaniem systemów sztucznej inteligencji.

Wśród wielu aspektów osobowości i kariery Demisa Hassabisa, szczególnie wyróżnia się jego styl przywództwa, głęboko zakorzeniony w wartościach. Analiza jego publicznych wypowiedzi, decyzji biznesowych i podejścia do badań naukowych pozwala dostrzec, że w centrum jego filozofii przywódczej znajduje się doskonałość.

Dla Hassabisa doskonałość nie jest wyłącznie technicznym standardem czy biznesowym celem, lecz kompleksową filozofią życiową, obejmującą trzy kluczowe wymiary: wiedzę, umiejętności praktyczne oraz moralność. W licznych wystąpieniach podkreśla, że prawdziwa doskonałość wymaga równowagi między tymi trzema elementami. Jego interdyscyplinarne wykształcenie i nieustanne dążenie do poznawania nowych dziedzin pokazują głębokie przekonanie, że proces uczenia się trwa całe życie i nigdy nie powinien ustać.

„Jedno jest pewne: będziemy musieli uczyć się nieustannie przez całe życie, przez całą swoją karierę – stwierdził w jednym z wystąpień. – Kluczową umiejętnością stanie się umiejętność uczenia się.”

Ta idea prowadzi do jeszcze szerszej refleksji: w świecie przyspieszonych zmian technologicznych kluczową kompetencją przyszłości staje się „learning how to learn” – czyli sztuka uczenia się, adaptacji i rozwijania meta-umiejętności, które umożliwiają szybkie przyswajanie wiedzy, zmianę paradygmatów i przechodzenie między różnymi dziedzinami. Hassabis podkreśla, że nie chodzi jedynie o akumulację faktów, ale o zdolność rozpoznawania wzorców, przenoszenia doświadczeń między dyscyplinami i twórczego stosowania wiedzy w nowych kontekstach.

Wartości, którymi kieruje się Hassabis, wykraczają poza organizacyjne granice DeepMind i kształtują jego wizję roli sztucznej inteligencji w społeczeństwie. Jego konsekwentne wezwania do międzynarodowej współpracy w zarządzaniu rozwojem AI, nacisk na etyczne zasady i odpowiedzialność, a także zaangażowanie w wykorzystanie AI do rozwiązywania globalnych wyzwań, odzwierciedlają głębokie przekonanie, że technologia powinna służyć ludzkości. To podejście jest widoczne w decyzjach biznesowych DeepMind, takich jak bezpłatne udostępnienie AlphaFold globalnej społeczności naukowej, zamiast komercjalizacji tej przełomowej technologii.